Metot’un kökenleri: Marksist psikolog Lev Vygotsky’de psikoloji ile tiyatro - I

Lev Semyonovich Vygotsky’nin adı bugün çoğunlukla eğitim psikolojisi, okul bağlamı ve öğrenme tartışmalarının dar koridorlarında dolaşıyor. Ders kitaplarında, seminerlerde ya da “yakın gelişim alanı”nı hızlıca açıklayıp geçen sunumlarda, Vygotsky sanki baştan beri yalnızca sınıf içi etkileşimi izleyen, çocuğun bilişsel gelişimini ölçen bir araştırmacıymış gibi anılıyor. Oysa Vygotsky’nin zihnini biçimlendiren asli iklim, laboratuvarların steril disiplini olmaktan çok uzaktı: Rus Gümüş Çağı’nın estetik gerilimi, edebiyatta biçim arayışlarının yarattığı sarsıntı, sahnenin canlı diyalektiği, eleştirinin keskin dili ve devrimin yarıp geçtiği toplumsal hayatın ritmi… Vygotsky’yi yalnızca “okul psikolojisi”ne sıkıştırmak, onun düşüncesinin en üretken damarlarından birini, yani sanatla kurduğu kurucu ilişkiyi görünmez kılar.

1917 Devrimi’nin yarattığı büyük toplumsal kırılma içinde Vygotsky, bir psikolog adayı olarak belirirken, aynı anda zihnin kuruluşunu dramatik bir eylem gibi kavrayan bir tiyatro eleştirmeni kimliğiyle de sahneye çıktı. Gomel’de gençlik yıllarında kaleme aldığı sekseni aşkın tiyatro yazısı ve Sanat Konseyi’ndeki (Khudojestvenny Sovet) etkin çalışması, sonradan “zihinsel işlevlerin sosyal kökeni” diye formüle edeceği yaklaşımın nüvelerini taşıyordu. Bu metinler, oyun beğenisi ya da sahne tekniği tartışmasıyla sınırlı kalmaz; “insan”ın nasıl kurulduğu, duygunun nasıl örgütlendiği, anlamın nasıl üretildiği, bir sözün ya da jestin nasıl toplumsal bir kuvvet kazandığı gibi sorular da sürekli arka planda çalışır. Başka bir deyişle, Vygotsky’nin daha sonra psikolojide devrimci bir biçimde kuracağı kavramların pek çoğu, ilk kez tiyatro salonunun karanlığında, sahnedeki hareketin ve çatışmanın içinden doğar.

Bu zeminde Shklovsky, Iakobson ve Eikhenbaum gibi dönemin büyük isimleriyle GAKhN (Devlet Sanat Bilimleri Akademisi) çevresinde kurduğu temaslar; Zhizn’ iskusstva dergisinde yayımlanan metinleri; kısacası sanatın dilini “ciddi bir düşünme alanı” olarak gören entelektüel iklim, Vygotsky’ye zihni bir “drama sahnesi” gibi kavrama imkânı verdi. Buradaki sanatsal duyarlılık, bir gençlik hevesi ya da geçici bir estetik merak seviyesinde kalmaz; bilimin kavramlarını estetik deneyimin yaşamsal dokusuyla birbirine bağlayan, teorik sonuçları olan bir yönelişe dönüşür. Vygotsky’nin psikolojiye getirdiği keskin dönüşlerin bir kısmını, bu erken dönemin tiyatro ve eleştiri pratiğiyle yan yana koymadan anlamak güçtür; çünkü onun “bilinç” dediği şey, baştan itibaren kafanın içinde olup biten bir süreç olarak kalmaz, toplumsal ilişkilerle sahnelenen, biçim alan, çatışan ve dönüşen bir oluşum olarak düşünülür.

Devamı: [tam metin →]

* Yıldız, T. (2026). Metot’un kökenleri: Marksist psikolog Lev Vygotsky’de psikoloji ile tiyatro - I. Tiyatro Tiyatro Dergisi. https://tiyatrodergisi.com.tr/metotun-kokenleri-marksist-psikolog-lev-vygotskyde-psikoloji-ile-tiyatro-i/ (Erişim tarihi: 1 Mart 2026)