Metot’un kökenleri: Marksist psikolog Lev Vygotsky’de psikoloji ile tiyatro - II*

Vygotsky’nin psikolojideki metodolojik devrimi, insan gelişimini statik bir merdiven (sıralı aşamalar) olmaktan çıkarıp sahnede kurulan dinamik bir drama olarak düşünmesinde yatar. Meşhur “Genel Gelişim Yasası”na göre her yüksek zihinsel işlev iki kez ortaya çıkar: önce insanlar arasındaki toplumsal düzlemde (inter-psikolojik), sonra bireyin içsel düzleminde (intra-psikolojik). Bu cümle yıllardır tekrar edilir; fakat çoğu zaman onun asıl ima ettiği şey, yani gelişimin bir “sahnelenme” mantığı taşıdığı gözden kaçar. Vygotsky’nin metinlerinde geçen “sahne” (stsen) ve “düzlem” (plany) sözcükleri bu yüzden yalnızca metafor olarak okunmamalıdır; gelişimi gerçekten “oynanır” bir süreç gibi kavramaya yarayan bir analoji olarak çalışırlar. İnsan, önce başkalarıyla birlikte oynar; sonra o oyunu içerde yeniden kurar. İçerde kurulan şey, dışarının bir kopyası gibi pasifçe taşınmaz; dışarıdaki ilişkilerin içerde aldığı yeni örgütlenme biçimi olarak belirir.

Daha da önemlisi, Vygotsky gelişimin motorunu “uyumlu büyüme”de aramaz; gerilim ve çarpışmayı, gelişimin kurucu mekaniği olarak öne çıkarır. Gelişim, pürüzsüz bir olgunlaşma çizgisi gibi akmaz; çatışma, çelişki, kırılma, yeniden düzenleme gibi süreçlerle ilerler. Vygotsky’nin kullandığı bazı terimlerin tiyatro sözlüğüyle akrabalığı üzerine yapılan okumalar, burada “kategori” gibi kelimelerin kimi bağlamlarda “dramatik olay/çatışma” ufkuna yakın bir anlam taşıyabildiğini ileri sürer. Bu okuma ne kadar genişletilirse genişletilsin, özü şudur: gelişim, dışarıdaki bir dramatik olayın, toplumsal bir çatışmanın, bireyde içsel bir örgütlenme biçimine dönüşmesidir. İçselleştirme, dış dünyanın kopyalanması olarak tasarlanmaz; yaşanan gerilimin içeride yeniden kurulması olarak anlaşılır. İnsan, “olan”ı içine alıp saklamaz; onu yeniden işler, dönüştürür, başka bir düzende yeniden kurar.

Bu perspektifte çocukluk, olgunlaşmanın biyolojik takvimiyle sınırlı bir dönem gibi okunamaz; tarihsel, toplumsal ve ilişkisel bir sahnedir. Dil, işaretler, araçlar, yetişkinle çocuk arasındaki gerilimler, sınıfın normları, ailenin ritmi, dışlanma ve kabul süreçleri… Bunların her biri gelişimin dramaturjisine dâhildir. Vygotsky’nin “bilinç” dediği şey, tam da bu dramaturjinin içerde aldığı formdur.

Devamı: [tam metin →]
* Yıldız, T. (2026). Metot’un kökenleri: Marksist psikolog Lev Vygotsky’de psikoloji ile tiyatro - II. Tiyatro Tiyatro Dergisi. https://tiyatrodergisi.com.tr/metotun-kokenleri-marksist-psikolog-lev-vygotskyde-psikoloji-ile-tiyatro-ii/ (Erişim tarihi: 8 Mart 2026)

Yorumlar

Yorum Gönder

Bu blogdaki popüler yayınlar

Psikolojiye giriş II* (Kitap)

Resim
Önsöz Elinizdeki kitap, insan zihni ve davranışını anlamaya yönelik çok yönlü perspektifler sunan, bir giriş kitabı için fazla özgün bir çalışma olarak hazırlanmıştır. İlk ciltte psikolojinin temel kavram ve teorilerini kapsamlı bir biçimde ele alarak sağlam bir zemin oluşturmuştuk. Ancak günümüzde psikolojiyi yalnızca bireysel zihin süreçleriyle ele almak yeterli olmamaktadır; insanı daha geniş, disiplinler arası bir çerçevede incelemek gereklidir. Bu yüzden Psikolojiye Giriş II’de, psikolojiyi fizik, biyoloji, sosyoloji, antropoloji, ekonomi, sanat ve teknoloji gibi alanlarla etkileşim içinde ele almak hedeflenmiştir. Kitap, evrenin fiziksel ve biyolojik doğasından, toplumsal dinamikler ve kültürel etkiler gibi bireyin yaşantısına doğrudan yansıyan konulara kadar geniş bir içeriğe sahiptir. Dijital dünyanın birey ve toplum üzerindeki etkilerinden, sanatsal yaratım süreçlerinin psikolojik temellerine ve ekonomi ile psikoloji arasındaki ilişkiye kadar birçok alanı kapsayan çok yönlü bi...
Cont./Devamı »

Sinners: Irkçı kapitalizm ve güler yüzlü asimilasyon*

Resim
Ryan Coogler imzalı Sinners, Jim Crow dönemi Mississippi’sinde geçen bir vampir hikâyesinin çok ötesine geçerek; ırkçı kapitalizmin, kültürel el koymanın ve “güler yüzlü” asimilasyonun kusursuz bir anatomisini çıkarıyor. Film, vampiri kaba bir canavar klişesinin sınırlarından çekip alıyor; ötekinin emeğini, sesini ve belleğini “eşitlik” vaadiyle gasp eden tarihsel bir iştah olarak yeniden kuruyor. Kolonyalizmin topraktan bedene, kandan notalara uzanan sessiz işgaline dair çarpıcı bir okuma. Sinners yüzeyde Jim Crow dönemi Mississippi’sinde geçen bir vampir hikâyesi gibi akıyor: İkiz kardeşler Smoke ve Stack memlekete dönüp bir juke joint açıyor; müzik, gece, kalabalık ve siyahlar için vaat edilen o kısıtlı “nefes alma alanı” kısa sürede doğaüstü bir kuşatmayla daralıyor. Ancak film bu basit gerilim iskeletini iki ayrı tarihsel makinenin dişlisine ustalıkla yerleştiriyor: Bir yanda ırkçı şiddetin “olağan” rejimi (linç tehdidi, Klan’ın gölgesi, hukuk dışı düzen), öte yanda vampirliğin da...
Cont./Devamı »